Tập thể dục quá mức có thể gây hại cho chức năng não.

Tập thể dục được công nhận rộng rãi là một phương pháp hiệu quả để phòng ngừa bệnh tật và tăng cường sức khỏe, bao gồm cả việc làm chậm quá trình suy giảm nhận thức do tuổi tác. Tuy nhiên, một số nghiên cứu lâm sàng đã chỉ ra mối liên hệ giữa tập thể dục quá mức và suy giảm khả năng nhận thức. Cho đến nay, cơ chế cơ bản vẫn chưa rõ ràng.

Các nhà nghiên cứu tại Bệnh viện Tương Nha, Đại học Trung Nam, đã phát hiện ra một bước đột phá. Vào ngày 3 tháng 12 năm 2025, nhóm nghiên cứu nội tiết do Luo Xianghang và Peng Hui dẫn đầu đã công bố một bài báo trên tạp chí... Chuyển hóa tế bào có tiêu đề Tập thể dục quá mức làm suy giảm chức năng nhận thức thông qua một chất giả mạo ty thể có nguồn gốc từ cơ bắp.Những phát hiện của họ cho thấy việc tập luyện quá sức gây tổn hại đến chức năng nhận thức như thế nào, cung cấp bằng chứng khoa học mới cho nguyên tắc “tập thể dục nên ở mức độ vừa phải”. Nghiên cứu này cũng giải thích tại sao một số người đam mê tập luyện cường độ cao lại bị suy giảm trí nhớ.

Lý lịch

Mối quan hệ hình chữ "U ngược" hay "J" giữa tập thể dục và sức khỏe không phải là điều mới mẻ trong sinh lý học. Tập luyện sức bền quá mức có thể dẫn đến các rủi ro như xơ hóa tim và suy giảm miễn dịch tạm thời. Các quan sát lâm sàng gần đây cho thấy tập thể dục quá mức cũng có thể làm suy giảm nhận thức, nhưng cơ chế sinh học vẫn chưa được biết rõ.

Các nhà khoa học đã chuyển sự chú ý sang các khớp thần kinh, nền tảng vi mô của chức năng nhận thức. Các khớp thần kinh phụ thuộc rất nhiều vào ty thể gần đó để cung cấp năng lượng. Khi nguồn cung cấp năng lượng bị gián đoạn, cấu trúc và chức năng của khớp thần kinh sẽ suy giảm, đánh dấu giai đoạn đầu của sự suy giảm nhận thức.

Một lĩnh vực nghiên cứu mới nổi khác liên quan đến các túi tiết ra từ ty thể (MDV). Đây là những bong bóng nhỏ được giải phóng khi bị căng thẳng, mang theo các protein hoặc DNA ty thể bị hư hại. Chúng hoạt động như "chất truyền tin căng thẳng" giữa các tế bào và cơ quan. Tác động tiềm tàng của các MDV có nguồn gốc từ cơ lên ​​vùng hồi hải mã, trung tâm trí nhớ của não, vẫn chưa được nghiên cứu cho đến nay.

Phương pháp và kết quả

Từ dữ liệu lớn đến mô hình chuột: Xác nhận đường cong hình chữ J

Nhóm nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ hơn 310.000 người tham gia vào Ngân hàng Sinh học Vương quốc Anh (UK Biobank). Sau khi điều chỉnh theo tuổi tác, trình độ học vấn và các yếu tố khác, một mô hình hình chữ J rõ ràng đã xuất hiện: hoạt động thể chất nói chung có liên quan đến nguy cơ suy giảm nhận thức, trong đó tập thể dục cường độ cao cho thấy tác động mạnh nhất. Liều lượng tối ưu là khoảng 1216 phút tương đương chuyển hóa mỗi tuần, tương đương với khoảng bốn đến năm buổi chạy cường độ cao, mỗi buổi 30 phút. Vượt quá ngưỡng này, nguy cơ suy giảm nhận thức tăng lên.

Trong các mô hình chuột, những con vật bị ép tập luyện quá sức cho thấy sự suy giảm đáng kể về khả năng học tập và trí nhớ trong các bài kiểm tra hành vi. Kính hiển vi cho thấy mật độ khớp thần kinh giảm và tổn thương cấu trúc ở vùng hồi hải mã, xác nhận rằng việc tập luyện quá sức dẫn đến mất khớp thần kinh và suy giảm nhận thức.

Các túi tiết ra từ cơ gây ra rối loạn chức năng khớp thần kinh.

Cơ xương, cơ quan chính tham gia vào hoạt động thể chất, cho thấy các ty thể bị sưng lên sau khi tập luyện quá sức. Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ các túi đặc biệt giàu protein và DNA ty thể, được đánh dấu bằng các yếu tố liên quan đến PCNA, tăng cao. Nhóm nghiên cứu đã đặt tên cho các túi này là “otMDVs”.

Các thí nghiệm cho thấy otMDV có thể vượt qua hàng rào máu não và tích tụ trong các tế bào thần kinh vùng hồi hải mã. Tiêm otMDV vào chuột khỏe mạnh gây ra mất synapse và suy giảm nhận thức. Việc ngăn chặn sản xuất otMDV bảo vệ nhận thức ngay cả khi tập thể dục quá mức, chứng minh otMDV là chất trung gian chính gây tổn thương não.

Lactate là tác nhân gây bệnh

Tác nhân kích hoạt sự giải phóng otMDV được xác định là lactate. Chỉ khi tập luyện cường độ cao kéo dài, duy trì nồng độ lactate cao mới gây ra sự giải phóng otMDV. Tiêm lactate trực tiếp tạo ra hiệu ứng tương tự, trong khi giảm sản xuất lactate lại ức chế được hiện tượng này. Về mặt cơ chế, lactate làm biến đổi hóa học yếu tố phiên mã ATF5, dẫn đến sự đóng gói bất thường của protein và mtDNA vào otMDV.

Cơ chế tấn công kép

Sau khi xâm nhập vào bên trong các tế bào thần kinh vùng hải mã, otMDV phá vỡ các khớp thần kinh theo hai cách:

1. Sự can thiệp vật lýCác protein PAF đã chiếm đoạt các vị trí neo đậu vốn dành cho ty thể, làm gián đoạn quá trình cung cấp năng lượng.

2. Sự gián đoạn tín hiệuADN ty thể (mtDNA) kích hoạt các con đường viêm nhiễm, ức chế KIF5, protein chịu trách nhiệm vận chuyển ty thể. Tác động kép này gây ra khủng hoảng năng lượng và suy giảm nhận thức.

Hậu quả rộng hơn của việc tập thể dục quá mức

Ngoài tác động đến nhận thức, tập luyện quá sức có thể gây hại cho cơ thể theo nhiều cách khác nhau:

• Xơ ganLượng chất thải chuyển hóa dư thừa gây gánh nặng cho gan, làm tăng nguy cơ mắc bệnh gan nhiễm mỡ và xơ gan.

• Lão hóa nhanhCăng thẳng oxy hóa làm tổn thương DNA, dẫn đến teo cơ và lão hóa da sớm.

• Giảm khả năng miễn dịchTập luyện cường độ cao trong thời gian dài tạo ra một "khoảng thời gian mở" khi sức đề kháng giảm, làm tăng khả năng nhiễm trùng.

Tóm lại: Tập thể dục điều độ.

Giáo sư Peng Hui nhấn mạnh: “Mối quan hệ giữa tập thể dục và sức khỏe tuân theo đường cong hình chữ J. Tập thể dục vừa phải mang lại lợi ích lớn nhất, nhưng một khi vượt quá ngưỡng, lợi ích sẽ nhanh chóng giảm đi và thậm chí có thể gây hại.”

Tập luyện quá sức không đề cập đến việc tập luyện của các vận động viên chuyên nghiệp mà là việc những người bình thường vượt quá giới hạn an toàn, chẳng hạn như chạy hơn 10 km mỗi ngày hoặc tập luyện hàng giờ liền mà không nghỉ ngơi.

Hướng dẫn thực hành để tập thể dục lành mạnh

• Kiểm soát cường độHãy chọn những hoạt động mà bạn vẫn có thể trò chuyện thoải mái, chẳng hạn như đi bộ nhanh, chạy bộ, bơi lội hoặc yoga.

• Quản lý thời lượngNgười lớn nên đặt mục tiêu tập luyện 150–300 phút mỗi tuần, chia thành các buổi 30–60 phút.

• Ưu tiên phục hồiĐảm bảo ngủ đủ 7-8 tiếng, bổ sung protein và nước, và cho cơ bắp nghỉ ngơi ít nhất 48 giờ.

• Hãy lắng nghe cơ thể của bạnMệt mỏi kéo dài, chóng mặt hoặc đau khớp là những dấu hiệu cảnh báo về tình trạng tập luyện quá sức.

Sức khỏe không có đường tắt. Chất lượng và sự cân bằng quan trọng hơn thời lượng hoặc cường độ cực đoan.

Phần kết luận

Nghiên cứu này hé lộ một chuỗi sự kiện hoàn chỉnh liên kết việc tập thể dục quá mức với sự suy giảm nhận thức:
Tập luyện cường độ cao kéo dài → tích tụ axit lactic kéo dài trong cơ bắp → biến đổi ATF5 → giải phóng otMDV mang theo protein và DNA có hại → otMDV xâm nhập vào hồi hải mã → khủng hoảng năng lượng synap và tổn thương cấu trúc → suy giảm khả năng học tập và trí nhớ.

Thông điệp rất rõ ràng: trong hành trình theo đuổi “cao hơn, nhanh hơn, mạnh hơn”, việc tìm kiếm sự cân bằng nơi cơ thể và trí não hoạt động hài hòa mới là con đường thực sự dẫn đến sức khỏe.

Thẩm quyền giải quyết

[1] Huang Y, Hu B, Liu Y, Xie LQ, Dai Y, An YZ, Peng XY, Cheng YL, Guo YF, Kuang WH, Xiao Y, Chen X, Zheng YJ, Xie GQ, Wang JP, Peng H, Luo XH. Tập luyện quá sức làm suy giảm chức năng nhận thức thông qua một chất giả mạo ty thể có nguồn gốc từ cơ bắp. Cell Metab. 2025 ngày 3 tháng 12:S1550-4131(25)00486-3. doi: 10.1016/j.cmet.2025.11.002. PMID: 41344322.